تعليم و تعلّم [ 1 ] [ من بسيار تعجب مىكنم از اين پرسنپل [ 2 ] كه چرا اين‌گونه خلاف عهد از ايشان سرزند ؟ زيرا آنكه ايشان معلم فلسفه است و فلسفه موجب درستى و تعديل اخلاق و سبب مدنيت عالم است . پس كسى كه معلم فلسفه بوده باشد ، لازم است او را كه جميع حدود عالم انسانى را مراعات كند ، نه آنكه كارهائى كه مخالف قانون انسانيت است ، از او سرزند . حقيقتاً اين عهدشكنى پرنسپل ، مخالف شرف انسانى و منافى رتبهء علم و فلسفه است ] . مىتوانم مسرت خود را ظاهر بكنم كه اينقدر جوانان هندى نژاد ، اينجا نشسته‌اند و همه به حليّه فضل و كمال آراسته و در تحصيل علم جدّ و جهد مىنمايند . و البته بايد كه از ديدن اين نونهال‌هاى هند ، بسيار خوش حال بشوم ، به‌جهت آنكه اين‌ها نهال‌هاى آن هندى هستند كه مهد انسانيت و گهواره آدميت است و انسانيت از هندوستان به‌همه عالم نشر شده است و اين جوانان ، از همان زمين هستند كه « اوّل دائرهء معدل‌النهار » در آنجا معين شده است و ايشان ، از همان ملك هستند كه « منقطةالبروج » را نخستين‌بار ايشان فهميدند و غايت بُعد منطقةالبروج را از معدل‌النهار تعيين كردند . و هركس را معلوم است كه تعيين اين دو دائره نمىشود تا آنكه در هندسه كمال حاصل نشود . پس مىتوانيم بگوئيم كه مخترع علم حساب و هندسه ،

--> [ 1 ] اين بحث به‌عنوان سخنرانى در تاريخ پنجشنبه 8 نوامبر 1872 ميلادى در « آلبرت هال » كلكته ، ايراد شده و نخست در نشريه « ايرانشهر » شماره 4 سال سوم ، منتشر شده است . [ 2 ] . پرسنپل مدير مدرسه و يا مدير اداره را مىگويند در اينجا مقصود سيد گويا مدير مدرسه آلبرت هال باشد كه معلّم فلسفه هم بوده است ، ولى معلوم نيست كه چه خلاف عهدى از او سر زده كه سيد در مقدّمه خطابه مجبور به‌ذكر آن شده است . ( در حاشيه نسخه خطى موجود در نزد ما نوشته شده است كه : مراد از اين پرنسپل ، مدير مدرسه عاليه كلكته بوده كه وعده كرده بود مولانا در آن مدرسه عاليه لكچر بدهند و لكن فيما بعد ، وفا نكرد ) . خ .